8. مبانی برای نظام اخلاقی اسلام

نظیر چنین بحثی را در بیان حضرت امیر(ع) در دعای صباح که میفرماید «یا من دلّ علی ذاته بذاته» و نیز در فرمایش امام سجاد (ع) در دعای سحر که فرمود: «بک عرفتک و أنت دللتنی علیک» میبینیم. لذا فلاسفه اسلامی هدف فلسفه را با هدف دین یکی می دانند ؛ از این رو فلاسفه اسلامی به شدّت تحت تأثیر تعالیم دینی بوده و سعی می کنند تا در حدّ امکان گزاره های دینی را با قالبی فلسفی بیان کنند ؛ امّا اغلب مکاتب فلسفی غرب دنبال این نیستند که حقیقت را بیابند بلکه عدّه ای از آنها با این انگیزه وارد مباحث فلسفی می شوند که مشکلات دنیوی جوامع خودشان را حلّ نمایند ؛ و عدّه ای دیگر نیز که مذهبی هستند ، در صددند تا مشکلاتی را که دین مسیحیّت با آن روبرو شده است ، حلّ کنند.

یعنی ما در دین اسلام که قائل به توحید هستیم، هر کسی مراتب دارد، حکمت مراتب مختلفی از قبیل بحثی، ذوقی و الهی دارد، تعلیم حکمت هم حکمت است. »(۷۴) روایات و گفتارهای بسیاری از ائمه معصومین بر مسئله اسماء و صفات الهی ذکر شده که بخشی از آن را در بحث از اسماء خداوند بیان خواهیم کرد. یعنی همانطور که تمام خصوصیات مفهومی نظیر ((بازی))، قابل احصاء نیست، نمی توان تمامی خصوصیات فلسفه ی تحلیلی را نیز برشمرد و براساس آن تعریفی از فلسفه ی تحلیلی به دست داد که بر تمام آراء فلاسفه ی تحلیلی قابل انطباق باشد.

3) تفاوت در انگیزه و غایت : در فلسفه اسلامی اساسی ترین انگیزه یک فیلسوف از ورود در بحث فلسفی یافتن حقیقت موجودات است ؛ و در رتبه بعدی انگیزه آنها این است که خود و انسان را هماهنگ با عالم عینی کنند ؛ و انسان را نمونه علمی از عالم عینی کنند ؛ و وقتی تک تک انسانها هماهنگ با عالم عینی ساخته شدند در رتبه سوم نوبت می رسد به ساختن مدینه فاضله ؛ یعنی جامعه ای که اغلب مردم آن ، در مسیر حقیقتند ؛ لذا فلاسفه اسلامی توجه چندانی به حلّ مشکلات ریز و درشت جامعه موجود ندارند ؛ چرا که معتقدند مشکلات موجود ، ناشی از این است که مردم هماهنگ با نظام تکوین نیستند ؛ انبیاء نیز آمده اند تا با تعلیم کتاب و حکمت و با تزکیه مردم را در مسیر حقیقت قرار دهند.

اگوست کنت،دانشمند،فیلسوف وریاضیدان مشهور فرانسوی هم می گوید: فلسفه ناشی از بی عقلی و عدم رشد آگاهی انسان است و اگر بشر به حدی از رشد وآگاهی رسید ،نیاز به فلسفه ندارد . این عقیده از این جا ناشی میشود که پروتستانها بر اهمیت نیت و انگیزه پای میفشارند نه بر اعمال؛ (مک آفی برون، 1920م: ص284) البته کلیسای ارتودوکس از آن به عنوان یکی از خدمات کلیسا یاد میکند. علاوه بر مطالعات کلاسیک، علوم، ریاضیات و متافیزیک (فلسفه ارسطو پیرو روش تحقیقی قرون وسطی) این دانشجویان بازیگری، موسیقی، شعر، رقص، سوارکاری و شمشیربازی را نیز میآموختند.

فارابی در شرح رساله زینون نیز عباراتی مشابه دارد. فارابی در فصل دوم از کتاب آراء اهل المدینه الفاضله در بحثی در یکتایی واجب که به نحو شگفتی برگرفته از این فرمایش حضرت (ع) است، تأکید دارد که موجود اول به ذات خود مانندی نداشته و مباین ماسوای خود است. غرض من این نیست که دنبال علم کلام و فلسفه بروی و به کتابهای این دو علم مراجعه کنی بلکه تو را شدیداً منع میکنم (قبل از این که به کمال برسی) چون در بین آن کتب مطالب فریبندهای هست که چه بسا تو را اهل جهنم میکند حتی حدیث از اهلبیت (علیهمالسلام) هست که از هرگونه مراجعه به این دو علم منع میکند، بلکه غرض من مراجعه به کتب عقاید مرحوم مجلسی(ره) و مانند آن است.

این گفتارها به روشنی از اهمیت، تأثیر و پیشینه بحثهای فلسفی و عقلی در دوره نخست اسلام و قبل از آشنایی مسلمانان با فلسفه های ایران و یونان و هند حکایت میکند. ماهاتما گاندی (رهبر فقید انقلاب هند): زن با اینکه به ظاهر درصدد آزادی برآمد، ولی در خطر جدیدی قرار گرفت و آن خطر، بازیچه قرار گرفتن و وسیله هوسرانی های مرد شدن است. در فصل چهارم، روزه داران با تغذيه صحيح در ماه مبارک رمضان آشنا خواهند شد و در ادامه با تقسيم گروه ها و افراد مختلف براي روزه داري، روش و راه صحيح روزه گرفتن به خوانندگان ارائه مي شود.

از مهمترین حکمتهای دیگر وجوب روزه میتوان به تقویت اخلاص و اراده شخص و اُنس با عبادت اشاره کرد. این با ارزشترین فلسفه روزه داری است. وی اضافه کرد: نفس انسانی، در حکمت اشراق، نوری متعالی است که به عالم طبیعت هبوط کرده و در قفس ماده محبوس است، درحالی که موطن اصلی آن شرق عالم هستی است. ؛ که اگر در رأس مدیریت سازمان تلویزیون فرد مسئولی جای میداشت این همه انحرافات و بدعت های ضد دین مطرح نمی شد. 6. تولید مثل و بقاء نسل: مسأله تولید و بقای نسل انسان نیز از اهداف اساسی ازدواج است که مورد توجه دین اسلام قرار دارد.

خلاصه از نظر اقبال اولا، لازمه جوهر معرفتى ایمان روىآورى دینداران به مباحث نظرى و عقلانى است، چنانکه تاریخ گواه آن است.ایمان خودبخود زمینه روىآورى به عقلیگرى را فراهم مىکند؛چرا که با احساس صرف به فعلیت و تمامیت نمىرسد و باید ابعاد معرفتى خود را نیز شکوفا سازد و از این رو حوزهاى عقلانى نیز ایجاد مىکند. وی پس از اثبات ذات واجب، در باب وحدانیت خداوند مینویسد که او واحد است به معانی چندی. دیگر دستخوش احساسات نمی شویم، زیرا می دانیم که خداوند از احاظ قدرت و معرفت و حکمت، نامتناهی است و بر این اساس درک می کنیم که بهترین چیزها ایجاد شده اند و همه چیز در بهترین حالت ممکن است.چنین افکار و نظریاتی بسیار شبیه به عقاید عرفا است.

محمدتقی جعفری بر این باور است که تنها در صورتی زندگی انسانها با تمام ظرفیت شکوفا خواهد شد که آنها معنای حیات را درک کرده باشند (جعفری، 1381، ص381). علامه در رساله توحید بیان میکند که علاوه بر آیات، اخبار مستفیض فراوانی در دست است که یعنی خداوند واحد است نه واحد عددی «أنه تعالی واحد لا بالعدد: میگوید شیخ صدوق در توحید و خصال از شریح بن هانی روایت کرده که مردی در روز جنگ جمل نزد علی(ع) آمد و گفت: امیرالمؤمنین!

در جامعهای که برهنگی بر آن حاکم است، هر زن و مردی، همواره در حال مقایسه است؛ مقایسهٔ آنچه دارد با آنچه ندارد؛ و آنچه ریشهٔ خانوده را میسوزاند این است که این مقایسه آتش هوس را در زن و شوهر و مخصوصاً در وجود شوهر دامن میزند. فلسفهای که با بهرهگیری از معارف اسلامی ساخته میشود، باید در مقام تأسیس، تبیین و داوری به ملاکها و موازین روششناختی عقلی تن بسپارد. ــ تفاوتهای موجود بین فلسفه اسلامی و فلسفه های غربی.

وی افزود:در ذات فلسفه و چگونگی پاسخ به مسائل، فلسفه اسلامی تفاوتی با دیگر فلسفه ها ندارد اما در روش برخورد و طرح سوال این فلسفه اسلامی است که روش های جدیدی در طرح سوال مطرح می کند. سخن این است که بدون بررسی دقیق این پیشینه و نوع تأثیرگذاری آن نمیتوان از خاستگاه قرآنی روایی فلسفه اسلامی دفاع به عمل آورد. مقدمه ای که ملاصدرا بیان میکند اهمیت زیادی در تبیین بهره گیری این دیدگاه از خاستگاه قرآنی روایی دارد.

پرویز بابایی تا پیش از عرضهی این کتاب به بازار چند کتاب فلسفی ترجمه کرده بود که یکی از بهترین و کاربردیترینِ آنها کتاب «از سقراط تا سارتر» اثر لاوین است. آیا نمیبینی که هر کس بگوید این سومی سه تاست (ثالث ثلاثه) کافر شده است؟ به هر حال در عرض چند هفته دکارت عازم هلند شد که پروتستان بودند و برای رعایت اقدامات احتیاطی آدرس خود را پنهان کرد و به مدت 16 سال به فرانسه برنگشت. اگر نگاهی به متون فلسفی در سرتاسر جهان از زمان باستان تا به امروز بیندازیم، متوجه خواهیم شد که فلاسفه کسانی هستند که در پی یافتن حقیقت (صدق) یا معنایند.

اما بر عکس معنایی که از ظاهر ان مستفاد میشود دعوتکننده به شکم بارگی و شراب خواری و شادکامیهای افراطی نبودهاست. کتاب «علم جدید» ویکو تفسیری از تاریخ بر اساس ماهیت کلی انسان و تاریخ مطرح کرده است. ملاصدرا در شواهد الربوبیه در ذیل عنوان وحدانیت خداوند، مقدمه ای می آورد که گویا مسئله یکتایی خدا امری ربانی و عرشی بوده که بدو الهام شده است. چـون پروتستانها به نیت بیش از عمل اهمیت میدهند، معتقدند رستگاری موهبتی است که از جانب خداوند اعطا میشود نه از راه برگزاری شعائر مقدس مانند ازدواج. این سخن نیز درست بوده و خدا در یکتایی این چنین است.

در دعای عرفه سیدالشهدا(ع) نیز همین اشارات را شاهد هستیم؛ چنانكه حضرت علی(ع) میفرماید: «کیف یستدل علیک بما هو فی وجوده مفتقر إلیک؟ اگر فرض کنیم که دو فرد از واجب تحقق یابند یا در همه اوصاف مشترکند که خلف میشود و فرض دو واجب معنا ندارد و یا در امری مختلفند که سبب نیازمندی میشود، پس تنها یکی واجب الوجود خواهد بود.(۶۴) اما فارابی در الواردات القلبیه بیانی دارد که تأثیرپذیری او را از بیان علی(ع) آشکار میسازد. سخن حضرت چنین است: «دلیله آیاته، وجوده إثباته و معرفته توحیده، و توحیده تمییزه عن خلقه، و حکم التمییز بینونه صفه لا بینونه عزله»(۷۳) نشانه او آیات اوست و هستیش اثبات اوست و شناختش یگانه دانستن اوست و یگانه دانستنش جدا دانستن او از آفریده اش میباشد و حکم این جدایی آن است که صفاتش از آنان جداست نه آنکه از آنها منفصل باشد.

معنای اول واحد، همان نفی مثل و شریک از اوست. از دیگر علل تشریع ازدواج در اسلام همانا حفظ نوع بشر در قالب توالد و تناسل سالم و مشروع میباشد. در این صورت عقل فلسفی در عین حفظ اصالت روش برهانی خود تابع نورانیت وحی و معارف قرآن و احادیث خواهد بود. مطابق اظهارات وی، انسان قوای ادراکی مختلفی همچون شهود، عقل، خیال و حس دارد و اگر قوه شهود از اعتبار و سلطه برخوردار باشد، در این صورت قوای دیگر انسان منوّر به نور شهود خواهند بود.

دیدگاهتان را بنویسید