دکتر سید محسن میرباقری

و سوره با “و الشمس، و القمر، و اليل، و النهار” (شمس: 4-1) آغاز ميشود، اما به “نفس” كه ميرسد ميفرمايد “و نفس” بدون الف و لام. اما هنگام «تربیت» کاملاً موضع متفاوتی داریم. اما این ارزشهای متعالی را در عالم واقع باید به تناسب بستر تاریخی و اجتماعی خاص فاعلان اخلاقی تحقق بخشید. در پاسخ پرسش نخست، باید گفت: اظهار غیر از تظاهر است. در این حدیث شریف، شرک در عبادت را تعمیم داده، و بدین سان هر که در کارهایش غیر خدا را منظور دارد نیز مشمول این آیه است.

در واقع چنین انسانهایی، به ندای فطرت خویش لبیک گفته و خواستههای الهی را تحقق بخشیدهاند؛ از این رو، علاوه بر حسن عملی، حسن فاعلی نیز محرز و مسلّم میباشد و بعید مینماید که چنین افرادی، از خدا بیگانه باشند. و فایده پنهان داشتن، دوری جستن از راه یافتن ریا میباشد. یا از روی علاقه به علم و دانش پژوهی، کارهایی انجام میدهند که به نفع جامعه بشری است و در پیشرفت علم و تمدن مؤثر میباشد. بر حسب نوع غایت: تربیت اخلاق بندگی، اخلاق فردی، اخلاق خانوادگی، اخلاق اجتماعی، اخلاق تمدن گرا، اخلاق صنفی و حرفه ای، اخلاق محیط زیست.

خداوند هرگز بر بندگان خود، ستم روا نمیدارد. محقق اردبیلی میفرماید: مشهور میان فقها آن است که اظهار در فرایض اولی است؛ بویژه در واجبات مالی که ذاتا آشکار است و مخصوصا برای کسانی که متهم به ترک واجب هستند؛ زیرا که دفع تهمت از خود، کاری پسندیده است. و هر آنچه به گمان خود، فراهم ساخته از دست بدهند. بنابراین کاری که در ابتدا دشوار، پرزحمت و یا نشدنی به نظر میرسد با تحصیل ملکه نه تنها امکان پذیر بلکه به مرور زمان سهل و روان میگردد.

عمده جوابي كه داده شده و به نظر مناسب ميرسد اين است كه نكره آوردن كلمه، در مواردي بيانگر اهميت مساله است. هر که کاری کند، و چنین وانمود نماید که کار خداپسندانه انجام میدهد، ولی در پیشگاه خدا با چهره زشت و کریه جلوه داده است، خدا را در حالی ملاقات میکند (در محضر حق حضور مییابد) که خداوند بر او غضبناک است. آری آنان که در پیشگاه الهی جایگاهی ندارد، فرومایگانند. حال آیا چنین اعمالی، میتواند از حسن فاعلی حکایت کند یا در پیشگاه الهی مورد قبول افتد و فاعلان آن مستوجب پاداش گردند؟ پس از آن که اعمال نیک را بر شمرده و انجام دهندگان آن را از صالحان دانسته، گوید: هر کار نیکی که انجام دهند، پوشیده نخواهد ماند، و نادیده نخواهد گرفته شد.

سنّت همان است که پیامبر اکرم تشریع فرموده و بدعت، نوآوریهای پس از اوست. بهترین رهنمودها، رهنمود پیامبر است و بهترین گفتارها، کتاب خداست و بدترین کارها بدعتها و نوآوریها در دین خداست. «یا معشر المسلمین، إنّ أفضلَ الهُدی هُدی محمّدٍ، و خیر الحدیث کتاب اللّه و شرّ الأمور مُحْدَثاتُها. کار باید مبتنی بر اخلاق باشد نویسنده کتاب «قرآنشناسی» اظهار کرد: در مواجهه با اخلاق کار و محیطهای کاری ضعفهای جدی داریم و وجدان کاری در محیطهای کاری ما متاسفانه کمتر به چشم میخورد.

در فرایند عینی تربیت اخلاقی بیش از هر عنصری باید بر استراتژی تربیت و برنامه آن تأکید داشت. جامعه بیایمان، از دیدگاه قرآن، جامعه کوردلان است؛ لذا جامعهای که بینش و اندیشه بر آن حاکم باشد، از ایمان به خدا، با دل و جان، استقبال میکند. پيش از بيان هر چيز، طرح دو سوال پيرامون لطائف دقيق اين سوره به نظر ميرسد: يكي اين كه چرا كلمه نفس در اين آيه، نكره آورده شده با آن كه مقسم بهاي سابق بر اين آيه معرفه است.

در مباحث تربیت اخلاقی نظر به غایات اخلاقی نیست اینکه چه چیزی ارزش یا ضد ارزش است مورد نظر نیست. این دیدگاه اخلاقی ، نظر خود علّامه نیست ، بلکه اخلاقی است که علّامه از متن مقدس قرآن فهم کرده و آن را توصیف نموده است . هدف عالی تربیت در این بحث مفروغ عنه تلقی شده است و بحثی را برنمیانگیزد. تربیت انسان نیازمند تمرکز ذهنی و روانی است. تربیت و تحول شخصیت انسان بدون تمرکز ذهنی و روانی بر یک نقطه امکانپذیر نیست. یعنی یک عمل یا یک نوع عمل فقط و فقط در صورتی صواب یا خطاست که خدا به آن امر کرده یا آن را ممنوع کرده باشد.

مَثَل کسانی که خدا را باور ندارند (و طبعا در کارهای به ظاهر نیک، خدا را منظور نمیدارند و از روی حس خودخواهی انجام میدهند) کارهایشان مانند خاکستری است که بادی تند در روزی طوفانی بر آن بوزد؛ چیزی از آن فراهم ساختهها برایشان باقی نمیماند، و همه چیز آنها به باد میرود و این همان گمراهی است که از راه کاملاً به دور افتادهاند. اختلافاتی که در مراکز تجمع پیش میآید، یکی از نمونههای این بحران و زندگی بدون فرهنگ و اخلاق است. انسان فطرتاً گرایش به سمت كمال دارد و برای رسیدن به كمال مطلق آفریده شده است؛ زیرا هر چه در مسیر كمال پیش میرود خواهان بدست آوردن درجات بالاتری از آن است.

اگر چنین اخلاقی ندارید و دیگران با شما به سردی رفتار می کنند، برای تغییر شرایط، باید حتما به اخلاق تان نگاهی بیندازید و در آن تغییراتی را به وجود بیاورید. باید توجه داشت که تغافل و چشمپوشی و همچنین عفو و گذشت ، با همه اهمیتی که در دیدگاه اسلام در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی و سیاسی دارند، هرگز به طور مطلق و بدون قید و شرط مورد ستایش قرار نگرفتهاند. باید به این نکته مهم توجه داشته باشیم که ما از طریق روابطی که با خلق خدای تعالی داریم و نوع برخورد شایسته و نا شایست، در حقیقت با خدا معامله می کنیم و به خدا نزدیک یا دور می شویم.

در تفسیر و توجیه این آیات، به گونهای که با آیات پیش برخورد نداشته باشد، باید گفت که این آیات جنبه منفی «قید» را نظر دارند؛ یعنی مواردی که جنبه بیایمانی، جنبههای دیگر را در آنان منتفی ساخته است. بنابراین در صورتی که قاعده هرم یعنی آحاد مردم و راس هرم یعنی نهادها و مراجع حاکمیتی و دولتی در این خصوص نظم و سازمان نیابند، نمی شود به دستاورد های مسئولیت پذیری سازمانی امیدوار ماند. بنابراین مراد از اخلاق مجموعه هنجارها و ارزش های ـ رفتاری یا منشی ـ است که آدمی باید با اختیار و اراده در جان خویش ایجاد کند.

بنابراین آنان کاستی ندارند، که اعمال صالحه ایشان مقبول حق قرار نگیرد. و چه بسا چنین افرادی، باورهای دینی ندارند، و انگیزههای خدایی برایشان مطرح نیست. چنین انسانی، از طبیعت سالم برخوردار نیست و پیوسته رغبت دارد، برخلاف متعارف و مقتضای طبیعت عمل نماید. فطرت پاک و قلب سلیم را می توان به دستگاه گوارش سالم تشبیه کرد که در نخستین مواجهه با خوراک مسموم به طور طبیعی آن را پس می زند. گرچه صدر آیه در رابطه با مؤمنان میباشد، ولی ذیل آیه با عنوان کبرای کلی مطرح شده که دایره گسترش آن فراتر از مورد صدر است. چه بسا اظهار داشتن کار نیک (آشکارا انجام دادن) موجب تشویق دیگران گردد، و حسن فعلی و حسن فاعلی هر دو سبب شود تا در دیگران انگیزه به وجود آورد، و مایه «اشاعه معروف» و گسترش یافتن کار نیک گردد.

افراد نیکو سرشت و خوش اخلاق دارای خصوصیاتی هستند که وجود آنها باعث محبوبیت و مقبولیت فرد میشود. ولی در نوع و چگونگی رسیدن به این لذت در مرد و زن تفاوتهایی وجود دارد . به همین جهت روان شناسی انسان گرا قاطعانه پیرو نظام ارزش گذاری ارگانیزمی است و نسبت به احیای این نظام ارزش گذاری اهتمام ویژه دارد. ترتيب اين قسمها در اين سوره، اين معني را القا ميكند كه نظام عظيم آفرينش، از خورشيد و تابشش، و ماه و زمين و تحولات آن، و شب و روز، همه مقدمهاند براي تحقق نفس انساني: “و نفس و ما سوّيها”.

از اونجا که هیچ یک از ما توانایی دیدن قلب و روح یک فرد دیگه رو نداریم، باید حالات ظاهری و شواهد ملموس رو مشاهده کنیم تا شخصیت واقعی فرد رو ارزیابی کنیم. چون به نظر ایشان شخص باید کاری را انجام دهد که به سود اوست و کاری را ترک کند که به ضرر اوست . هر که امید دارد که در محضر حقّ حضور یابد، پس کار نیک انجام دهد. پس خواسته، خواسته الهی و حرکت در جاده مستقیم الهی است.

الف. بدعت در آفرینش، آن است که برخلاف فطرت و اندیشه صحیح عقل حرکت نماید و هر آنچه متعارف عقلاست نادیده بگیرد. به علاوه که اسلام، علم و دانش را مایه بینش فطری دانسته، حس حقگرایی را در انسان برمی انگیزد و این دانشمندانند که حقیقت را یافته، به سوی حضرت حق رهسپار میباشند و در همین حرکت به سوی حق، شرف و کرامت انسانی و تمامی صفات عالیه را همراه دارند. و این میرساند که شایستگی اعمال، در صورتی است که از منبع تقوا نشأت گرفته باشد.

تأثیر بعضی از کارها وسیع تر است، افزون بر عمل کننده، به بستگان او نیز می رسد و پی آمدهای بعضی اعمال، اجتماع را فرا می گیرد. این گونه افراد پیرو شیطانند، که بر خود نهاده تا سهمی وافر از بندگان خدا را ـ که غفلت ورزیدهاند ـ ویژه خود گرداند، آنها را گمراه سازد و به بدعتگذاری وادارد و در جهت آفرینش تغییر مسیر دهند. و در دوران معاصر نیز حکیمان و فیلسوفان مسلمان کتابهای متعددی در این زمنه به نگارش در آورده و به مسأله اخلاق، توجه خاصی داشته و مربیان اخلاقی همانند دوران های قبل، جویندگان تهذیب نفس را راهنمایی میکنند.

دیدگاهتان را بنویسید