حرکت جوهری در حکمت متعالیه (به زبان ساده)

اولین آیه خطاب به زنان پیغمبر با این جمله آغاز میشود:«”یا نساء النبی لستن کأحد من النساء”،یعنی شما با سایر زنان فرق دارید.» اسلام عنایت خاصی داشته است که زنان پیغمبر چه در زمان حیات آن حضرت و چه بعد از وفات ایشان، در خانههای خود بمانند ، و در این جهت بیشتر منظورهای اجتماعی و سیاسی در کار بوده است.قرآن کریم صریحا به زنان پیغمبر میگوید:«و قرن فی بیوتکن، یعنی در خانههای خود بمانید.» اسلام میخواسته است «امهات المؤمنین» که خواه ناخواه احترام زیادی در میان مسلمانان داشتند از احترام خود سوء استفاده نکنند، و احیانا ابزار عناصر خودخواه و ماجراجو در مسائل سیاسی و اجتماعی واقع نشوند.

غربی ها حفظ حجاب و پوشش زن را نمی پسندند؛ بلکه ابتذال حاکم بر روابط زن و مرد و بهره کشی ناجوانمردانه از زن را نسخه مطلوب در حیات اجتماعی زن می شمارند و خلاف این را نقض حقوق بشر می دانند. 21) این روش تحقیقاتی روشی است که برخی از بزرگان آن را در مباحث معرفت شناختی و هستی شناختی خود به کار گرفتهاند.برای مثال کتاب ارزشمند و وزین «اصول فلسفه و روش رئالیسم»از این قبیل است. بهتر است این کتاب – حتی در حوزههای علمیه- قبل از بدایة الحکمة علامه طباطبایی رحمةالله علیه خوانده شود. البته حضور نزد استاد صاحب نفس که اخلاقاً مهذب باشد، مانند مرحوم امام رحمةالله علیه ، علامه طباطبایی رحمةالله علیه، حضرت آیت الله بهجت رحمةالله علیه مؤثر و پربرکت است ولی الان چنین استادانی یا نیستند و یا کمتر در دسترس هستند.

۱- حضرت آیت الله مصباح که هم خوب درس دادهاند و هم سریع جلو رفتهاند. است و ملاصدرا هم این مباحث را در الهیات مطرح کرده است؛ البته لازم نیست در ابتدای سیر مطالعه شود، وقتی مباحث ملاصدرا در این موضوع مطالعه میشود، به این کتاب نیز مراجعه شود، چون، ملاصدرا ناظر به مباحث ابن سینا بحث میکند و در واقع خیلی از حرفهایش، حرفهای ابن سیناست. در آثار سعدی آنجا که فلسفه شناخت دچار ابهام و تناقض میشود و فکر آزاد او در برابر جبر و اختیار قرار میگیرد، فلسفه هنر به حل مسئله میپردازد و آزادی را در این مبارزه پیروز میسازد.

سرّ مطلب معلوم است، ابهام و پیچیدگى مسائل فلسفى. خلاصهنویسی به این روش جانشین خوبی برای مباحثه است، زیرا، شخص با بستن کتاب برای نوشتن خلاصه، هرجا که ضعف داشته باشد دچار اشکال شده، به کتاب مراجعه میکند و این باعث فهم بهتر مطلب میشود، همانطور که در مباحثه با اشکال طرف مقابل مواجه میشود. این کتاب شامل بعضی از مباحث معرفتشناختی است. کتاب فلسفه مقدماتی که اکثر مطالبش از شهید مطهری رحمةالله علیه است، به ارائه اندیشههای فلسفی ایشان به شکل مدون پرداخته و بسیاری از مباحث فلسفی را در خود جای داده است. برای شروع فلسفه میتوان از اندیشههای فلسفی شهید مطهری رحمةالله علیه که مطالب را شیرین و ساده بیان کردهاند کمک گرفت.

وی آیات بسیاری را در تأئید حرکت جوهری یافته و تفسیر کرده و شاهد و دلیل بر نظریه ی حرکت جوهری آورده است. بسیاری بر این باورند که فلسفه ی تحلیلی یک فلسفه ی انگلیسی – امریکایی است؛ به این معنا که این فلسفه مربوط به فضای فیلسوفان امریکایی و انگلیسی است و بیشترین تاثیر خود را در این دو فضا گذاشته است. آقای حشمتپور اخیرا تدریس این مباحث را شروع کردهاند که نوار آنها در سایت مدرسه فقاهت هست. با وجود چنین امکاناتی، میتوان از راه لوحهای فشرده بهترین درسها را از بهترین استادانی گرفت که چه بسا دیگر درس مورد نظر را تدریس نمیکنند.

التحصیل خلاصه چهار کتابی است که از ابن سینا معرفی شد و لازم نیست متن آن کار شود و کسی هم آن را تدریس نکرده است، ولی، میتوان با مراجعه به التحصیل، لبّ و خلاصه مطالب ابن سینا را از یک فیلسوف درجه یک که بیواسطه شاگرد وی بوده است، گرفت. یا دورهای که استاد یزدانپناه تدریس کردهاند، خوب گوش داده شود و مطالب آن که به صورت کتاب در آمده است، مطالعه شود.

بنابراین، لازم است برای فهم مباحث نفس ملاصدرا، کتاب نفس ابن سینا خوانده شود. منظور از خوب خواندن متن، دقت روی تکتک کلمات آن، رجوع به منابع متعدد و مختلف مرتبط با آن نیست و به اصطلاح عامیانه لازم نیست مته به خشخاش گذاشت. اینها متونی است که برای متخصص شدن در فلسفه لازم است به شیوهای که عرض شد، خوانده شود. دانشپژوهان کارشناسی ارشد و دکترای رشته فلسفه که چند واحد حکمت متعالیه، چند واحد مشاء و چند واحد اشراق میخوانند، تنها به اندازه برداشتن چند مشت آب از منبعی حجیم استفاده میبرند که این حد خواندن، برای متخصص شدن بسیار کم است.

از آنجا که تاریخ فلسفهای عالی و قوی وجود ندارد که بتواند اسکلت فلسفه اسلامی را در ذهن جای دهد، اگر کسی بخواهد در فلسفه اسلامی متخصص شود، باید بر اساس تاریخ فیلسوفان، آثار سه تن از مهمترین فیلسوفان مسلمان را بخواند: ابن سینا، شیخ اشراق و ملاصدرا. البته در مقام قضاوت درمورد وارد شدن فلسفه به علم اصول نیستیم، ولی حال که اصول با فلسفه آمیخته شده است، آشنایی با فلسفه به اندازهای که فهم اصول را ساده کند ضروری است.

ثالثا، کتابهای ابن سینا برای فخر رازی، شیخ اشراق، خواجه نصیر، شهروزی، ملاصدرا، میرداماد متن درسی بوده است و برای فهم تعلیقات و حاشیههای آنها باید آثار ابن سینا خوانده شود. برای فهم مباحث ابن سینا میتوان به خلاصههای بهمنیار و فخر رازی مراجعه کرد. پس، چه باید کرد؟ بوسیله التحصیل میتوان شفاء را تصحیح کرد. در واقع درک کامل نظریه ی حرکت جوهری، مشروط به درک مفهوم زمان است آن گونه که ملاصدرا آن را می بیند. اگر وقتهایی که در ترافیک فعلی تلف میشود، دیر آمدن استاد، گپ زدن قبل و بعد از کلاس و گرفتاریهای مالی طلبه که ممکن است هجرت از زادگاهش را با مشکل مواجه سازد نیز در نظرگرفته شود، بهتر بودن روش مجازی بر حضور فیزیکی نزد استاد روشنتر میشود.

دلیل سوم را از آن جهت مهمترین دلیل وی برشمردیم که با کلّ اندیشه ی التقاطی ملاصدرا مناسبت دارد. داوری در این باره که آیا زندگی ارزش زیستن دارد یا نه، خود پاسخی است به سؤال بنیادین فلسفه، سایر مسائل حرف است (کامو، 1343، 15). نوشتههای ناب فلسفی کامو در افسانة سیزیف و بیگانه که مسئلة پوچی را با جدیت مطرح و از آن حمایت میکند، و نیز در طاعون که مسئلة شر را به شیوة بسیار جالبی مطرح میکند، خلاصه نمیشود.

دیدگاهتان را بنویسید