جنگ تحمیلی و نقش کشورهای همسایه ایران – پرسمان

از سوی دیگر کمیسیون مشترک وزرای ایران و پاکستان در اواخر سال 1984 با شرکت وزرای دارایی و امور اقتصادی دو کشور در اسلامآباد تشکیل شد و در خاتمه یک موافقتنامه درباره تشکیل رسمی کمیسیون مشترک دو کشور و یک یادداشت تفاهم راجع به همکاری در زمینههای تجاری، فنی و علمی به امضاء رسید .سال 1364 در راستای گسترش همکاریهای اقتصادی میان کشورهای ایران، پاکستان و ترکیه، پیمان آر.سی.دی تحت عنوان سازمان همکاریهای اقتصادی (اکو) بار دیگر احیا شد. کرنسکی فرستاده ویژه مسکو به عراق در این زمینه گفت: اگر تحریمی علیه ایران برای وادار ساختن تهران به قبول قطعنامه 598 شورای امنیت در مورد آتشبس ضروری باشد، دولت شوروی هیچگونه مخالفتی با آن نخواهد داشت .در پی آن، پنج عضو دائمی شورای امنیت بر سر پیشنویس قطعنامه تحریم تسلیحاتی ایران در 20 فوریه 1988 به توافق رسیدند و این در حالی بود که مذاکرات ژنو بین آمریکا، شوروی، پاکستان و افغانستان بر سر مناقشه افغانستان به نتایج نهایی خود نزدیک میشد. بدین ترتیب راه برای واشنگتن برای وارد آوردن فشار بر تهران به منظور پذیرش قطعنامه 598 هموار شد. دو اقدام تروریستی در کویت – تلاش برای کشتن شیخ حاکم کویت در 25 می و چند انفجار دیگر در 11 جولای 1985 – آنها را به اتخاذ توافق امنیت داخلی یکسانی سوق داد.

18 جولای 1988) سوق داد. با ادامه سیاستهای ایران مبنی بر حمایتو ارسال کمکهای مادی به مجاهدان افغان و همچنین قاطعیت ایران در خصوص سیاست نه غربی در کنار نه شرقی درک شوروی از اینکه انتقاد از ایران با گرایش به سمت آمریکا همراه نخواهند بود، شوروی سیاست خود را از حالت بیطرفی به سمت کمک تسهیلاتی به عراق و انتقاد از ایران تغییر داد. این جنگ به مدت هشت سال یکی از حساسترین و مهمترین مناطق جهان را تحت تأثیر قرار داد. تسخیر ایالات ایران و فوت یزدگرد: پس از جنگ نهاوند به مدت 10 سال اعراب تمام ایالات ایران را به جز طبرستان که سپهبد های پارتی در آنجا سلطنت میکردند، گرفتند. اشغال افغانستان توسط شوروی (در سال 58 ه.ش) در زمانی اتفاق افتاد که توجه به نظام دو قطبی و فضای جنگ سرد در روابط بینالملل حائز اهمیت بود. 1ـ چون جمهوری اسلامی ایران حمله شوروی به افغانستان را به شدت محکوم کرد و به دنبال نهادینه کردن احکام اسلامی (هرچند که اسلام شیعی صددرصد مورد قبول آنها نمیباشد) بود و از طرفی عراق برعکس ایران، با شوروی پیمان دوستی دیرینه داشت و تهاجم اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان را محکوم نکرده بود، تمایل داشتند که از ایران در مقابل عراق حمایت بنمایند و حداقل خواست قلبی آنها پیروزی ایران بوده است.

زیرا گذشته از اینکه ایران دارای اشتراکات فرهنگی، دینی و جغرافیایی با افغانستان بود، در سیاست خارجی نیز با توجه به اصول سیاست خارجی چون دفاع از مردم مظلوم و ستمدیده به حمایت از مردم و مجاهدان افغان پرداخت. غیر از دو ابرقدرت که در خصوص اشغال افغانستان دارای حساسیتهای سیاسی بودند ایران نیز به این اشغال حساسیت داشت. کشورهای همسایه ایران و عراق و نیز کشورهای منطقه و فرامنطقه، فراخور منافعی که داشتند درقبال این جنگ به موضعگیری پرداختند. این تصاویر را در تابناک میبینید. افغانستان قصد دارد، تجربه سیستان را در استان خراسان تکرار کرده و با احداث سدهای مختلف بر هریرود ازجمله سد سلما، بهطورکلی نیمه شرقی ایران را با چالش حیاتی روبرو سازد. در واقع،سیاست خارجی شوروی در قبال ایران با به قدرت رسیدن گورباچوف وارد مرحله تازهای شد. در سالهای ابتدایی جنگ، هر چند ایران به طور علنی و رسمی از مجاهدان افغانی حمایت میکرد ولی شوروی به علت حاکم بودن روابط دو قطبی در نظام بینالملل، حمایت عراق از افغانستان و ترس از اینکه ایران به آمریکا نزدیک شود، چندان به این موضعگیری رسمی در روابط خارجی حساسیت نشان نمیداد.در سالهایبعداز آزادسازی خرمشهر تا به قدرت رسیدن گورباچف با توجه به اینکه ایران در حالت تهاجمی در جنگ با عراق قرار گرفته و موفق به فتح خرمشهر شد، اهمیت تمامیت ارضی عراق برای شوروی افزونتر شد.

به طورکلی و از دیدگاه نگارندگان مقاله حاضر، مسئله افغانستان عاملی بسیار مهم در نحوه شکلگیری روابط ایران و شوروی در سالهای اولیه جنگ نبوده است و تنها از زمانی که گورباچف سیاست تنشزدایی را در پیش گرفت، مسئله افغانستان در چگونگی شکلدادن به روابط ایران و شوروی در مقطع زمانی مورد مطالعه، نقش ویژهای ایفا نمود. مناقشۀ آبی که بین دو کشور وجود داشته، همچنان روبه افزایش است چون افغانستان قرار است امسال سد کمالخان را تکمیل کند. آماده نبودن هیچ یک از لایه های سیاسی از مجلس گرفته تا مقامات محلی و مواضع مختلف و متناقضی که این سطوح گرفتند دلیلی براین مدعاست و بسیار طول کشید تا ایران بتواند موضعی منطبق با شرایط اتخاذ کند. ضیاالحق این طرح را قاطعانه در یک کنفرانس مطبوعاتی در لاهور و درست قبل از اینکه بوش پاکستان را ترک کند رد کرد که این موضوع ناراحتی رئیس جمهور آمریکا را سبب شد. در این دوره با توجه به سیاستهای تنشزدایی گورباچف و ایجاد ارتباط دیپلماتیک با آمریکا و تلاش برای حل مسئله افغانستان تلاش بیشتری در خصوص تحریم ایران صورت گرفت.

دیدگاهتان را بنویسید