انسان، تربیت و روانشناسی اخلاق

نیاز به یادآوری است که این اثر بخشی، یا به طور مستقیم صورت می پذیرد و یا زمینه را برای نیل انسان به سوی کمال یا شقاوت فراهم می سازد. برای اولین بار این واژه در اوایل سال ۱۹۷۰ در ایالت متحده مطرح شد سپس علاقه به اخلاق کسبوکار در طول سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ به طور چشمگیری در شرکتهای بزرگ و دانشگاهها شتاب گرفت. این مردان بزرگ برای تحقّق بخشیدن به اهداف الهی خود، با برخورداری از حسن خلق و شرح صدر، چنان با ملایمت و گشاده رویی با مردم رو به رو می شدند که نه تنها هر انسان حقیقت جویی را به آسانی شیفته خود می ساختند و او را از زلال هدایت سیراب می کردند، بلکه گاهی دشمنان را نیز شرمنده و منقلب می کردند.

رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) کاملترین انسان و بزرگ و سالار تمام پیامبران است. رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «میدانم که شما این کارها را انجام میدهید؛ اما خدا دوست نمیدارد که بندهاش را در میان یارانش، دارای موقعیت و وضعیتی متمایز ببیند». حضرت رسول در مکه به دنیا آمد. هرکس حتی اگر نخ و سوزنی نزد آن حضرت به امانت میگذاشت، ایشان آن را به وی باز میگرداند. حضرت علی علیه السلام بدین گونه بر این امر صحه می گذارد: «حَسِّنْ خُلْقَکَ یُخَفِّفِ اللّهُ حِسابَکَ؛ اخلاقت را نیکو کن تا خداوند حسابت را آسان کند».

حال، آیا این صفت نفسانی، خود منشأ ذاتی دارد، بدین معنی که از ساختار درونی انسان سرچشمه میگیرد، تا هر کاری انجام میدهد، نمودی از صفات درونی و ساختار باطنی وی باشد، و در واقع چهره درونی خود را آشکار میسازد، و مقهور ساخت باطنی خود میباشد؟ افراد تنها با فهمی از کار و فعالیت حرفهای خود، فلسفه آن و نسبتش با زندگی مردم است که به درک اخلاقی از آن نائل میآیند و در نتیجه، در مناسبات خود با طبیعت و جهان پیرامون خود، نوعی احساس درونی از تعهد به آن ارزشها پیدا میکنند. از این روی، باید نخست مشخص کنیم که از دیدگاه نهج البلاغه زندگی اجتماعی بشری و مدنیت او آیا علتی بیرونی و خاص رجی داشته یا عاملی درونی و داخلی؟

با این حال تعاریف سخت و سریع اعمال اخلاقی همیشه هم آسان نیست، یک شرکت باید رفتار منصفانه با سهامداران و همچنین کارکنانش داشته باشد. اينها چون مادی مسلك هستند و هم درباره جهان ، مادی فكر میكنند و هم انسان را يك موجود مادی میدانند ، میگويند : اين حرفها كه غايت فعل ، غير باشد ، احساسات غير دوستانه ، اينها دروغ است ، تعارف است هيچوقت آدم احساسات غير دوستانه ندارد ، هر كسی فقط خودش را میخواهد هيچوقت نمیشود كه انسان غايتش از فعل ، كس ديگر باشد و بخواهد هدف را خير كس ديگر قرار بدهد كانت گفته است : وجدان اخلاقی ما اصلا وجدان اخلاقی نداريم .

این قانون نقطه کلیدی شروع هر کسبوکار است. از آن جا که ایمان، پایه تمامی ارزشهای اخلاقی را تشکیل میدهد و مؤثرترین عامل در ایجاد انگیزه برای انجام اعمال صالح است، لذا ایمان را نقطه آغاز حرکت به سوی کمال انسانی میشماریم. تحقیق مطلب این که از برای هر فضیلتی حدی است مضبوط و معین که به منزله اوسط است و تجاوز از آن خواه به جانب افراط و خواه به طرف تفریط مودیست به رذیله، پس هر صفت فضیلتی که وسط است به جای مرکز دایره است و اوصاف رذایل به منزله سایر نقطه هائیست که در میان مرکز یا محیط فرض شود و شکی نیست که مرکز نقطه ای است معین و سایر نقاط متصوره در اطراف و جوانبش غیر متناهیه اند.

در قوانین بشری، هر چند با کمال دقت و امانت وضع شده باشد، تنها روابط افراد در جهت حفظ منافع آنها، و مصلحت جامعه، مورد نظر بوده و مسأله اخلاق و معنویت، در آنها جایی ندارد، ولی در قوانین شریعت، علاوه بر دو بعد یاد شده که طبعا به کاملترین شکل تنظیم یافته، معنویت انسان و مقام والای کرامت او نیز ملحوظ شده است. برخی از کسبوکارها همچنین مجموعهای از اصول و استانداردهای اخلاقی مختص خود را نیز دارند. همچنین هیچگاه مانند بسیاری عربها که دامن لباس را بالا میزدند و زانوهایشان دیده میشد، زانوهای خود را از زیر لباس بیرون نمیآورد.

اخلاق کسبوکاری خوب باید بخشی از برنامه هر کسبوکار باشد و عوامل بسیاری وجود دارد که باید آنها را رعایت کرد.اخیرا براساس تحقیقات صورت گرفته از ۲۵۰۰ نفر، از ۲۳ کشور دنیا حدود ۵۰ درصد از افراد گفتهاند که به رفتار اجتماعی شرکتها بسیار توجه میکنند و در صورت عملکرد ضعیف آنها از خرید محصولات آنها امتناع میکنند. شرکتها دریافتهاند که در شرایط بعد از انرون برای دستیابی به پایداری، باید از نظر اجتماعی هشیارتر و از نظر اخلاقی حساستر باشند. از نظر اسلام، فضیلت فعل اخلاقی، به تأثیرگذاری آن فعل در رسیدن به کمال انسان بستگی دارد؛ از این رو هر فعلی که در بازسازی روح آدمی و وصول به کمال نهایی تأثیر بگذارد فضیلت و در غیر این صورت، رذیلت اخلاقی شمرده می شود؛ البته مراد و مقصود، آن فعلی است که با اراده و اختیار آدمی انجام بپذیرد.

برای شناخت مصادیق رذائل اخلاقی و اثرات متفاوتی که در روح انسان دارند، آثار ارزشمندی بر اساس مبانی اسلام و تعالیم اهل بیت(ع) تألیف گردیده، که می توان از آن ها استفاده نمود و از جمله مهمترین آن ها می توان از جامع السعادات تألیف ملا محمد مهدی نراقی و معراج السعاده تألیف ملا احمد نراقی نام برد. رذیلت اخلاقی که از آن با عبارات متفاوتی همچون فعل غیر اخلاقی – در مقابل فعل اخلاقی – و ضد ارزش اخلاقی – در مقابل ارزش اخلاقی یاد می شود؛ واژه ای است که در فرهنگ دین در برابر فضیلت اخلاقی به کار می رود و از آن در مکاتب مختلف اخلاقی تعاریف متعدد و متفاوتی صورت گرفته است.

از نظر اسلام برای این که کاری ارزش اخلاقی پیدا کند حسن فعلی به تنهایی کافی نیست بلکه همراه آن، حسن فاعلی نیز لازم خواهد بود؛ زیرا، آثار کارهای اخلاقی یعنی کمال و سعادت انسان بر حسن فاعلی و داشتن نیت صحیح مترتب می گردد. یکی از موضوعاتی که در اخلاق اسلامی به عنوان اساس ارزش در کارهای اخلاقی مطرح می شود عبارت است از «نیت» کار و انگیزه ای که انسان را وادار به انجام آن می کند. انسان فطرتاً کمال­جو است و هر چه در مسیر کمال پیش برود، خواهان به دست آوردن درجات بالاتری از آن است.

مکاتب مختلف به فراخور مبانی فکری خویش هر یک معیار خاصی را در این زمینه ارائه داده و جدول مشخصی را برای رذائل اخلاقی ترسیم نموده اند. ما میخواهیم اخلاق خدایی و الهی داشته باشیم، چون به خدا معتقدیم و او را خالق و پروردگار و مالک و مدبّر خویش میدانیم و معتقدیم که او به مصالح ما بیش از خود ما واقف است. همچنین کج فهمی و کوتاهی در عمل به مقتضیات ایمان به خدا و روز و جزا، سبب شده است تا افرادی که می خواهند از قیود و چهار چوب نظام اخلاقی خود را رها سازند به آسانی بتوانند گریزگاه ههایی برای خویش بیابند.

شخصی که سخی نیست با تکرّر عمل خود میتواند سخاوت را در خود ایجاد کند. همچنین، رویکرد، مبتنی بر «توصیف تعلیلی»50 موضوع است و در مسیر خود از معیارها و ابزارهای علمی و سنجشگر سود میبرد؛ اما نگرش، موضعگیری شخصی است و اساساً ناظر به حل مسئله نیست. نگرانی عمومی ناشی از گزارش های خبری در مورد این موضوع بود، از جمله ویژگی هایی که در آن پس اولین بانوی نانسی ریگان در حمله ای در یک خانه کرانه ای در مرکز لس آنجلس شرکت کرد، حمایت از رای دهندگان را برای قوانین مواد مخدر تضمین کرد که در آن کالاهای فقیر و کارگران را مجازات می کرد داشتن تقریبا هیچ توجهی به طبقات متوسط و بالاتر.

آن یک موضوع گستردهای است که همهی مسئولیتهای یک شرکت در قبال عموم مردم (مسئولیت اجتماعی شرکتها) و همچنین قوانین خاص منع کارهای غیرقانونی در محل کار را شامل میشود. به عنوان مثال شرکتها نباید از کودکان کار بکشند، آنها مجاز به استفاده از کپی رایت، گرفتن رشوه و سایر کارهای غیرقانونی نیستند. اصول اخلاقی باید با یکدیگر مطابقت داشته باشند ، این بدان معنی است که هنگام تحقق خواسته های یک اصل اخلاقی ، نباید علیه دیگری از آنها تلاش کرد. به مجموعه ای «نظام» گفته می شود که تمامی اجزاء و عناصر آن با یکدیگر ارتباط و انسجام داشته و همه آنها هدف واحدی داشته باشند.

این اخلاق است که دلهای مردم را تسخیر میسازد، و انسانها را با یکدیگر مهربان و اجتماعی خالی از عقدهها و نگرانیها به وجود میآورد. هر ملکه به منزله یک ابزار مفید و مؤثر در اختیار انسان است که از به کارگیری آن با صرف توان کم، در زمانی اندک، بهرهای شایسته به دست میآید. پس هر فعلی که آدمی را از خدا و وصول به کمال حقیقی دورتر سازد و در انحطاط روحی و اخلاقی او نقش مخرب بیشتری داشته باشد، از رذیلت و پستی بیشتری برخوردار است.

دیدگاهتان را بنویسید